گزارشی که در زمینه مشروطه برای ماهنامه گل آقا نوشته ام:

سند مشروطه بالاخره کجاست؟
.......................................
دستور سردبیر:براساس خبر روزنامه کارگزاران که:"هنوز مشخص نیست که اصل فرمان مشروطه کجاست و کجا نگهداری می شود"گزارشی تهیه شود.

متن گزارش:
ماجرا از کجا آغاز شد؟
..............................
وقتی در یک بعد از ظهر داغ و مفرح تابستانی سال 1285،متحصنین و انقلابیون در قم و شهرری و تهران دور هم جمع شده بودند و داشتند نقشه های مبسوطی در رابطه با ایران و سایر نقاط جهان می کشیدند،فرمان مشروطیت توسط مظفرالدینشاه امضا شد.البته احتمالا مقام همایون ملوکانه که فرمان را امضا کرد،واقعا نمی دانست چه کار مهمی دارد می کند.صدراعظم میرزا مشیرالدوله،که برگه فرمان را به دست ایشان داد،گفت:"قبله عالم،این،همان فرمانی است که به عرض مبارک رسید."مظفرالدینشاه گفت:"کدام فرمان؟"و مشیرالدوله گفت:"همان فرمانی که حاوی پیامهای مقدس حرکت مشروطه خواهی مردم است و باید از آن درس گرفت."و بدین وسیله،نام مظفرالدینشاه و مشیر الدوله ،به عنوان اولین مدرسان و تبیین کنندگان و تشریح کننندگان و واضعان و گیرندگان پیام حرکت مقدس مشروطه مردم،در دل تاریخ ثبت شد.

فرمان مشروطه کجاست؟
....................................
هنوز معلوم نیست اصل فرمان کجاست.سید احمد ترشیزی استر آبادی در"الکشک و الپشم فی الفرمان الاصلاحات"می نویسد:"فرمان،علی الاصول باید جایی همان اطراف باشد."
سال گذشته،یکی از مجموعه داران شخصی خیابان منوچهری کوچه حاج نایب،به همراه تعداد زیادی کتاب خطی و چاپ سنگی و مجموعه اشعار جواد فاضل و تعدادی دوری مرغی لبه پریده،دستخطی را ارائه داد که گفته می شود یکی از سه نسخه خطی فرمان مشروطیت است.نامبرده گفته است:
- محمد علی شاه شخصا این فرمان را به من داد و گفت:" این سند تاریخی را نگه دار چرا که در زندگی،فی الواقع زخمهایی است که مثل خوره، روح را درانزوا می خورد و می تراشد و نمی شود آنها را به کسی علی الاصول بیان کرد."که بی شک تاکید دردمندانه محمد علی شاه در رابطه با آشوبهایی بود که طبقه خرده پا ترتیب داده بودند و پیام حرکت مشروطه را نگرفته بودندو می خواستند این حرکت مهم و بزرگ ارزشی را منحرف کنند .
صاحبنظران در مورد صحت و سقم ادعای این مجموعه دار،سکوت کرده اند ولی برخی معتقدند نسخه نامبرده اصل نیست و فرمان اصلی،در بریتیش میوزیوم لندن (روباه پیر استعمار)نگهداری می شود.این ادعا،با توجه به ماهیتهای شوم استکبار جهانی در رابطه با منحرف ساختن پیام مشروطه و دیگر حرکتهای انقلابی،دور از ذهن به نظر نمی رسد.بی شک کلیه اختلافاتی که بعدها میان آخوند خراسانی و شیخ شهید و دیگر دستجات انقلابیون بروز کرد،در همین رابطه است.چنانچه میرزا حسین خان سادات الدوله،از واقعه ای تاریخی پرده برمی دارد که طی آن،یکی از وابستگان عامیون و خودباختگان غرب باور،در حالی که نسخه اصلی مشروطه را زیر لباسش پنهان کرده بودو به ساختمان مطبعه صوراسرافیل می رفت،زیر لب می گفت:
- فی الواقع مشروطه ارث بابایمان است.
این مساله از آنجا مهم است که بدانیم یکی از اهرمهای مهم و دراز انحراف حرکت مردم و مشروطیت،غرب باورانی بودند که متاسفانه پیام حرکت بزرگ مردم را نگرفتند و با "نه"بزرگ آنها خوشبختانه در سالهای بعد مواجه شدند وباید از این حرکت درس گرفت و شاهدان عینی حاضرند در این رابطه گواهی بدهند.

فرمان مشروطیت
..........................
بر طبق گزارشهای رسیده،فرمان مشروطیت سه نسخه دارد که عبارتند از:نسخه اول،نسخه دویم و نسخه سیم.این که کدامیک از سه نسخه اصلی است و هر نسخه کجاست،معلوم نیست .میرزا حسن خان سادات معتقد است نسخه دومی اصل است و احمد خان اعتماد الدوله نسخه سومی را اصل می داند و مسئول رستوران مجلس می گوید نامبردگان چرند می گویند و نسخه اولی اصل است.
واقعیت این است که تا نسخه اصل پیدا نشود،نمی شود در مورد این که آیا مشروطه،واقعا اتفاق افتاده یا نه،اظهار نظر کرد.چنانچه میرزا حسن خان نائب الکتاب نیز ضمن تایید این نظر در رساله مرقومه 1286ش می نویسد:
-شواهد و قرائنی در دست نیست که نشان دهد توی این مملکت یک انقلابی شده است...همه چیز همان جور است که بود،بلکه بدتر.
در ادامه،میرزا حسن خان،حرفهایی می زند که ما برای اطاله کلام از ذکر آنها خودداری کرده،علاقمندان را به سمینارهای ریز و درشتی که در رابطه با تبیین سفت و سخت پیامها و اهداف مشروطه طی یک سال اخیر برگزار شده است،حواله می دهیم.

واقعیت چیست؟
.......................
ماجرا،این گونه است که عصر همان روزی که فرمان مشروطیت صادر شد و به امضای شاه رسید،آن را برای اطلاع عموم مردم ممالک محروسه ایران در روزنامه علیه دولت ایران چاپ کردند و علاوه بر این،صد نسخه دیگر نیز به صورت سنگی به طبع رسید.این که خبر مذکور چه زمانی و چگونه به دست مشروطه خواهان رسید و چگونه متحصنین به سر کار و زندگیشان برگشتند،اطلاعی در دست نیست.فقط شواهد عینی حاکی از آن است که وقتی خبر امضای فرمان تاسیس مجلس شورای ملی توسط شاه به متحصنین رسید،گفتند:"ای دل غافل،حالا چکار کنیم؟" این بود که هر دسته ای جداگانه برای خودش شروع کرد با چنگ و دندان و کلیه اعضا و جوارح به دفاع سفت و سخت از مواضع و پیام حرکت مردم. چنانچه یکی از نیروهای مردمی می گوید:
-داشتند توی سر و کله هم می زدند و توپ و تفنگ در می کردند.ما هم رفتیم گفتیم چرا اینجوری می کنید و زشت است و قباحت دارد.گفتند:" حاجی برو کنار بذار باد بیاد.معلومه پیام حرکت مردم را نشنیده ای."
به گفته منابع آگاه،در همین جنگ و گریزهاست که احتمالا اصل فرمان باید یک گوشه ای گم شده باشد.یکی از نان خشکیهای دوره گرد در همین رابطه می گوید:
-مساله مهم این است که رهبران مشروطه،نه تاکتیک داشتند و نه استراتژی.می دانستند چه نمی خواهند ولی نمی دانستند چه می خواهند.این بود که در طول زمان،اصل فرمان را هم گم کردند و منهم خبر ندارم کجاست.
یکی از رهبران مشروطه در این رابطه می گوید:
-فی الواقع نامبرده مزخرف می گوید.ما،هم تاکتیک داشتیم و هم استراتژی.آن هم نه یکی و نه دو تا .بلکه هر کدام برای خودمان تاکتیک و استراتژی علیحده ای داشتیم.،هر کدام از دیگری بهتر.بحمدالله از هر حیث اگر کمبودی بود،از این حیث فراوانی بود.
البته صاحبنظران با تاکید بر این که گفته های نامبردگان هیچ ربطی به موضوع گزارش ندارد،تاکید می کنند که مملکت داری ما ،عین قانون گذاری ماست و قانون گذاری ما ،عین سیاست ماست و سیاست ما،عین رانندگی ماست و رانندگی ما،عین فوتبال ماست و هیچ حساب-کتاب ندارد.
در هر حال ،اگرچه برخی صاحبنظران می گویند لابد مشروطه ای در کار نبوده است،ولی شواهد و قرائن حاکی از آن است که واقعا فرمانی توسط شاه برای تشکیل مجیس شورای ملی و اصلاحات مقتضیه امضا شده است.این،در حالی است که عده ای همچنان پایشان را کرده اند توی یک کفش که این حرکت اصلاحی،سوئ تفاهمی بیش نبوده است!
**************************
پی نوشت:کاریکاتور اثر محمد رفیع ضیایی است.